Yazar: @atilayberber
Power BI ile çalışan herkesin bildiği ama pek yüksek sesle söylenmeyen bir gerçek var: Şirketin “Net Ciro” tanımı, “Aktif Müşteri” tanımı, “Brüt Kâr Marjı” formülü çoğu zaman bir Power BI semantic model’inin içinde, DAX olarak yaşıyor. Excel’den bağlananlar o tanımı kullanabiliyor, Power BI raporları kullanabiliyor. Ama Python notebook’u, Snowflake’teki bir ekip ya da başka bir platformdaki bir AI ajanı o tanıma doğrudan ulaşamıyor. Ya kopyalıyor ya da kendi tanımını yazıyor.
Eylül-Ekim 2026’da iki gelişme bu düzeni sorgulatmaya başladı: Microsoft’un FabCon Barcelona’da “sneak peek” olarak gösterdiği OneLake semantic views ve Microsoft ile Snowflake’in birlikte desteklediği açık standart Apache Ossie. Soru şu: İş mantığı DAX’ın içinden çıkıp açık, platformlar arası bir katmana mı taşınıyor? Ve bu, DAX’ın sonu mu?
Kısaca: Bu yazıda neler var?
- “Semantik tekel” ne demek, neden şimdi tartışılıyor?
- OneLake semantic views: Ne biliyoruz, ne bilmiyoruz?
- Apache Ossie: Snowflake ve Microsoft aynı masada
- Fabric IQ ontology: DAX’ı yeniden kullanan üçüncü katman
- İki kamp: “Açık semantik katman kaçınılmaz” ve “DAX’ın yerini kimse tutamaz”
- Benim görüşüm: Tekel dilden tanıma kayıyor
- Bugün yapılabilecek hazırlıklar
“Semantik tekel” ne demek?
Semantic model, ham tablolarla iş soruları arasındaki çevirmen. “Satış” denince hangi tablonun hangi sütunu, hangi filtrelerle, hangi para birimiyle toplanacak; bunu bir kez tanımlıyorsunuz ve herkes aynı rakamı görüyor. Power BI’ın son on yıldaki başarısının büyük kısmı bu katmandan geliyor.
Sorun şu ki bu katman uzun süre tek bir motora bağlıydı. DAX ölçüsü yalnızca Analysis Services motorunun anladığı bir dil. Başka bir araç o ölçüyü kullanmak isterse ya Power BI semantic model’ine sorgu atmak zorunda (XMLA, DAX sorgusu) ya da mantığı kendi diline yeniden yazmak zorunda. Kurumlarda aynı KPI’ın Power BI’da, dbt’de, bir Python script’inde ve bir Excel dosyasında dört farklı versiyonunun yaşaması bu yüzden.
Yapay zekâ ajanları bu sorunu büyüttü. Bir ajan “geçen çeyrek net ciro ne kadardı?” sorusuna cevap verecekse, net cironun tanımına ihtiyacı var. Tanım tek bir platformun içinde kilitliyse, o platformun dışındaki her ajan tahmin yürütüyor.
OneLake semantic views: Ne biliyoruz, ne bilmiyoruz?
Microsoft semantic views’ı Barcelona’da yalnızca bir ön izleme gösterimi (sneak peek) olarak paylaştı. Fikir şu: İş tanımlarını Power BI semantic model’inin içinden alıp OneLake seviyesine, yani verinin yanına getirmek. Böylece aynı tanım analitikte, uygulamalarda, AI ajanlarında ve potansiyel olarak başka platformlarda yeniden kullanılabilir.
James Serra’nın özetindeki örnek iyi: Bugün “Net Revenue” bir Power BI modelinin içinde DAX ölçüsü olarak tanımlı. Semantic views ile hedef, bu iş anlamını OneLake’teki verinin yakınında bir kez tanımlamak ve her model, uygulama ya da ajan için yeniden yazmamak.
Bilmediklerimiz ise bildiklerimizden fazla. Microsoft henüz şunları belgelemedi:
- Hesaplamaların nasıl tanımlanacağı (DAX mı, SQL mi, başka bir dil mi?)
- Güvenliğin (RLS/OLS) nasıl uygulanacağı
- Sorguların hangi motorda çalışacağı
- Power BI semantic model’leriyle nasıl bir arada yaşayacağı
Serra da bu yüzden semantic views’ı semantic model’in yerine geçen bir şey olarak değil, onun altında ya da yanında duran açık ve yeniden kullanılabilir bir katman olarak yorumluyor. Ben de aynı fikirdeyim; ama “henüz belgelenmedi” ile “olmayacak” arasındaki farkı da akılda tutmak gerekiyor.
Apache Ossie: Snowflake ve Microsoft aynı masada
İkinci gelişme daha somut. Apache Ossie, metrikler ve boyutlar gibi semantik tanımlar için açık ve tedarikçiden bağımsız bir standart. Daha önce Open Semantic Interchange (OSI) adıyla başlayan girişim artık Apache Software Foundation’da inkübasyon aşamasında. Snowflake’in duyurusuna göre ilk altı ayında 48 kuruluş katılmış.
Power BI kullanıcıları için kritik kısım şu:
- İlk Power BI dönüştürücüsü yayımlandı. Ossie’yi ara format olarak kullanarak Power BI semantic model’leri ile Snowflake Semantic Views gibi Ossie uyumlu modeller arasında dönüşüm hedefleniyor. Dönüştürücü Microsoft tarafında TMDL’yi (Tabular Model Definition Language) hedefliyor.
- DAX, spesifikasyonda tanınan bir sorgu ifadesi dili olarak ekleniyor. Yani Microsoft’un ölçü mantığı Ossie modellerinde temsil edilebilecek. Snowflake bu çalışmayı inceleme aşamasındaki bir değişiklik olarak paylaşıyor; tamamlanmış bir yetenek değil.
- Microsoft yönetimi projeye taahhüt açıkladı ve mühendisleri topluluğa katıldı.
Burada ince ama önemli bir nokta var: Hedef, tanımları “ifade kaybı olmadan” eşlemek. Ama bunun ne kadar başarılabildiğini henüz bilmiyoruz. CALCULATE ile bağlam değiştiren, zaman zekâsı fonksiyonları kullanan ya da calculation group’lara dayanan karmaşık bir DAX ölçüsünün başka bir platformda birebir aynı davranışı göstermesi, basit bir SUM ölçüsünden çok daha zor bir problem.
Fabric IQ ontology: DAX’ı yeniden kullanan üçüncü katman
Tabloyu tamamlayan üçüncü parça Fabric IQ ontology (genel önizleme). Ontology, müşteri, ürün, sipariş, mağaza gibi iş kavramlarını ve aralarındaki ilişkileri tanımlıyor. Önemli detay şu: Mevcut Power BI semantic model tanımlarını, DAX ölçüleri ve hesaplanmış sütunlar dahil, yeniden kullanabiliyor. İş mantığını sıfırdan yazmak gerekmiyor. RDF/OWL içe ve dışa aktarma da destekleniyor.
Yani Microsoft’un bugünkü yönü “DAX’ı çöpe at” değil; “DAX’ta yazdığın tanımları daha geniş bir bağlamda yeniden kullan”. Bu, tartışmanın tonunu değiştiren bir ayrıntı.
İki kamp
Kamp 1: “Açık semantik katman kaçınılmaz”
Bu kampın argümanları güçlü:
- Kurumların veri platformları artık tek tedarikçili değil. Fabric, Snowflake, Databricks, BigQuery yan yana yaşıyor. Tanımları tek bir motora kilitlemek giderek daha pahalı.
- AI ajanları her yerde: Copilot Chat’te, Copilot Studio’da, Snowflake Cortex’te, kendi yazdığınız uygulamada. Hepsinin aynı “Net Ciro” tanımına ihtiyacı var.
- Microsoft’un Snowflake ile aynı standardı desteklemesi, rekabetin “semantik kilit” yerine “semantik kalite” üzerinden döneceğinin işareti.
Kamp 2: “DAX’ın yerini kimse tutamaz”
Karşı argümanlar da hafife alınacak gibi değil:
- DAX’ın gücü filtre bağlamı ve bağlam geçişinde. Ortak bir ara format, en düşük ortak paydada buluşmak zorunda kalırsa, karmaşık ölçüler ya kaybolur ya da yanlış çevrilir.
- Semantic views henüz belgelenmemiş bir sneak peek. Ossie inkübasyonda ve DAX desteği inceleme aşamasında. Üretim kararlarını sneak peek’lere göre vermek riskli.
- Power BI semantic model’i sadece tanım değil; sıkıştırılmış bellek içi motor, güvenlik ve performans da demek. Bunların hepsi açık bir standarda taşınmıyor.
Benim görüşüm: Tekel dilden tanıma kayıyor
DAX ölmüyor. Power BI raporları, Direct Lake modelleri ve karmaşık analitik ölçüler için DAX önümüzdeki yıllarda da ana dil olmaya devam edecek. DAX UDF’leri gibi yeni yatırımlar da bunu gösteriyor.
Ama değişen bir şey var: Değer, dilde değil tanımda birikiyor. Beş yıl önce “iyi DAX yazmak” tek başına bir uzmanlıktı. Önümüzdeki dönemde asıl uzmanlık, “Net Ciro” tanımının doğru, belgelenmiş, test edilmiş ve platformlar arasında taşınabilir olması olacak. DAX bu tanımı ifade etmenin en güçlü yollarından biri olarak kalacak; ama tanımın kendisinin sahibi olmayacak.
Perakendeden bir örnek: Bir market zincirinde “Ciro” için en az üç tanım dolaşır: KDV dahil kasa cirosu, KDV hariç net satış ve iade ile indirim düşülmüş net ciro. Bugün bu tanımlar bir Power BI modelinde, finansın Excel’inde ve e-ticaret ekibinin SQL’inde ayrı ayrı yaşıyor. Açık bir semantik katmanın asıl vaadi, teknoloji değil bu kaosu bitirmek. Ama hangi tanımın doğru olduğuna kurum karar vermezse, hiçbir standart bu kararı sizin yerinize vermeyecek.
Bugün yapılabilecek hazırlıklar
- Modellerinizi metin formatına taşıyın. TMDL ve PBIP, Ossie dönüştürücüsünün de hedeflediği format. Modeliniz Git’te metin olarak duruyorsa, gelecekteki her dönüşüm daha kolay.
- Ölçülerinize açıklama yazın. Bir tanımın ne anlama geldiğini yazmadan taşınabilir hale getiremezsiniz.
- “Tanım envanteri” çıkarın. Kurumunuzda en kritik 20 KPI hangisi, her biri nerede tanımlı, kaç farklı versiyonu var?
- Karmaşıklığı bilinçli yönetin. Gerçekten gerekmeyen yerde aşırı karmaşık DAX kalıplarından kaçının; sade tanımlar her ortama daha kolay taşınır.
- Ossie’yi takip edin, ama üretimi ona bağlamayın. Spesifikasyon ve dönüştürücü hızla değişiyor.
Sonuç
OneLake semantic views ve Apache Ossie, DAX’ın sonunu değil, semantik tekelin sonunun başlangıcını işaret ediyor. İş tanımları tek bir motorun içinde kilitli kalmaktan çıkıp, verinin yanında ve platformlar arasında yaşamaya doğru gidiyor. Bu değişimde kazananlar en iyi DAX’ı yazanlar değil, en net tanımlara sahip olanlar olacak.
Siz ne düşünüyorsunuz: Kurumunuzdaki iş mantığının Power BI dışına taşınması fırsat mı, yoksa kontrol kaybı mı? Yorumlarda ya da LinkedIn’de konuşalım.
Kaynaklar
- Breaking Down Semantic Silos: Microsoft Ecosystem Support Comes to Apache Ossie (Snowflake)
- Announcements from FabCon Barcelona 2026 (James Serra)
- Fabric IQ ontology overview (Microsoft Learn)
HABERDAR OL
Yeni rehberler, kategorilere ayrılmış tek bir e-postada.
Her pazartesi, o hafta yayımlanan yazılar konu başlıklarına göre derlenmiş olarak gelen kutunda. Yeni yazı yoksa e-posta da yok.