İçeriğe geç
TREN

Klasik Zaman Zekâsına Veda mı? DAX’ta Takvim Tabanlı Zaman Zekâsı Rehberi

Microsoft artık çoğu model için klasik zaman zekâsı yerine takvim tabanlı yaklaşımı öneriyor. 4-4-5 perakende takvimi, ISO hafta ve mali yıl hesapları için ne değişiyor, nasıl kurulur, nerede tökezlersiniz?

Klasik Zaman Zekâsına Veda mı? DAX’ta Takvim Tabanlı Zaman Zekâsı Rehberi
Bu yazıda 9
  1. Kısaca
  2. Üç yaklaşım, bir tavsiye
  3. Takvim nasıl tanımlanır?
  4. DAX tarafında ne değişiyor?
  5. Filtre temizleme: en kolay kaçan nokta
  6. Sınırlamalar
  7. Benim notum
  8. Nereden başlamalı?
  9. Kaynaklar

Yazar: @atilayberber

Power BI’da “geçen yılın aynı dönemi” hesabı yıllarca tek bir varsayıma dayandı: yıl 1 Ocak’ta başlar, ay takvim ayıdır. Mali yılı Nisan’da başlayan bir şirket bunu bir parametreyle idare edebiliyordu. Ama 4-4-5 perakende takvimi, ISO haftaları ya da 13 dönemlik bir yıl söz konusu olduğunda iş, kendi yazdığımız uzun CALCULATE + FILTER kalıplarına kalıyordu.

Takvim tabanlı zaman zekâsı (calendar-based time intelligence) bu varsayımı ortadan kaldırıyor. Önizlemede olmasına rağmen Microsoft Learn artık açıkça şunu söylüyor: Çoğu model için önerilen yaklaşım bu. Klasik fonksiyonlar çalışmaya devam ediyor, ama yön belli.

Bu yazıda takvimi nasıl tanımlayacağınızı, fonksiyonların nasıl davrandığını ve henüz nerede dikkatli olmanız gerektiğini anlatıyorum. Tarih tablosunun neden şart olduğunu ve nasıl kurulduğunu Power BI’da Tarih Tablosu yazımda ele almıştım; bu yazı onun bir üst katı.

Kısaca

  • Takvim, tarih tablonuzdaki kolonları yıl, çeyrek, ay, hafta, gün gibi kategorilere eşleyen bir model nesnesi.
  • Zaman zekâsı fonksiyonları artık bir tarih kolonu yerine takvimin adını alabiliyor: TOTALYTD ( [Sales], 'Mali Takvim' ).
  • Gregoryen ve kaydırılmış Gregoryen’in yanında 4-4-5 / 4-5-4 / 5-4-4 perakende, 13 aylık ve ay (lunar) takvimleri tanımlanabiliyor.
  • Haftalık hesaplar için yeni fonksiyonlar var: TOTALWTD, PREVIOUSWEEK, STARTOFWEEK ve diğerleri.
  • Durum: önizleme. Power BI Desktop’ta Preview features altından açılıyor; servis tarafında takvim henüz tanımlanamıyor, live connection ve composite modellerde çalışmıyor.

Üç yaklaşım, bir tavsiye

Microsoft Learn bugün zaman hesapları için üç yol tarif ediyor:

YaklaşımKurulumEsneklikNot
Auto date/timeNeredeyse sıfırDüşükGizli tarih tabloları üretir, model büyür
Klasik zaman zekâsıOrtaDüşükTarih tablosu ister; Gregoryen ya da kaydırılmış Gregoryen varsayar
Takvim tabanlı (önizleme)YüksekYüksekÖnerilen; hafta tabanlı ve Gregoryen dışı takvimleri destekler

Klasik fonksiyonların sınırı şu: Tarih tablosunun yalnızca tarih kolonunu tanıyorlar. Yılın nasıl bölündüğünü bilmiyorlar. Takvim tabanlı fonksiyonlar ise tablodaki etiketli kolonlara bakıp “bu modelde yıl, çeyrek ve hafta neye denk geliyor” sorusunun cevabını oradan alıyor.

Takvim nasıl tanımlanır?

Önce özelliği açın: File › Options and settings › Options › Preview features › Enhanced DAX Time Intelligence. Desktop’ı yeniden başlatın.

Sonra tarih tablonuza sağ tıklayıp (ya da Table tools şeridinden) Calendar options‘ı açın:

  1. New calendar ile takvime model içinde benzersiz bir ad verin, örneğin Perakende 445.
  2. Add category ile kolonları kategorilere atayın.
  3. Her kategoride bir primary column seçin. Aynı anlamı taşıyan başka kolonlar (örneğin ay adı) associated column olarak eklenir.

Kategoriler iki türlü:

  • Tam (complete): Değer tek başına bir dönemi tanımlar. Year, Quarter, Month, Week, Date. Örnek: “2026-H45”.
  • Kısmi (partial): Bir üst dönemle birlikte anlam kazanır. Month of Year, Week of Year, Day of Week gibi. Örnek: “H45” hangi yılın 45. haftası olduğunu söylemez.

Kaydetmeden önce gerçek zamanlı doğrulamalar çalışıyor. En önemlisi dönem benzersizliği: Haftalık hesap yapacaksanız ya tam bir Week kolonu ya da Week of Year + Year gibi dönemi benzersiz kılan bir kombinasyon tanımlamanız gerekiyor. Validate data ise boş değerleri ve kardinaliteyi kontrol eden ek bir denetim; uyarıyla kaydedebilirsiniz ama düzeltmeniz öneriliyor.

Takvimi TMDL ile de tanımlayabilirsiniz. Tatil adı ya da iş günü bayrağı gibi zamanla ilgili (time-related) kolonları ise şimdilik yalnızca TMDL ya da harici araçlarla etiketleyebiliyorsunuz:

table Date
    calendar 'Perakende 445'
        calendarColumnGroup = year
            primaryColumn: 'Retail Year'

        calendarColumnGroup = month
            primaryColumn: 'Retail Period'
            associatedColumn: 'Retail Period Name'

        calendarColumnGroup = week
            primaryColumn: 'Retail Week'

        calendarColumnGroup
            column: 'Holiday Name'
            column: IsWorkingDay

Bir tabloda birden fazla takvim olabilir: aynı tarih tablosunda hem Gregoryen hem 4-4-5 hem mali takvim. Tek kural, bir kolonun her takvimde aynı kategoride olması.

DAX tarafında ne değişiyor?

Fonksiyonlar tarih kolonu yerine takvim adını alıyor:

Satış YTD (Mali) =
TOTALYTD ( [Satış], 'Mali Takvim' )

Satış MTD (445) =
TOTALMTD ( [Satış], 'Perakende 445' )

Satış Geçen Yıl (445) =
CALCULATE ( [Satış], SAMEPERIODLASTYEAR ( 'Perakende 445' ) )

Satış WTD =
TOTALWTD ( [Satış], 'Perakende 445' )

Perakendede haftalık karşılaştırma hayatidir; bu yüzden haftalık fonksiyon ailesi bence bu özelliğin en değerli parçası: TOTALWTD, PREVIOUSWEEK, NEXTWEEK, STARTOFWEEK, ENDOFWEEK, OPENINGBALANCEWEEK, CLOSINGBALANCEWEEK. Bunlar Eylül 2025’te eklendi ve takvim gerektiriyor; klasik zaman zekâsı hafta tabanlı hesapları desteklemiyor.

Yanal ve hiyerarşik kaydırma

Fonksiyonlar iki gruba ayrılıyor:

  • Sabit (yalnızca yanal): DATEADD ve SAMEPERIODLASTYEAR. Bağlamı kaydırır ama farklı bir ayrıntı düzeyinden değer döndürmez. Şubat’tan geçen yılın Şubat’ına gider.
  • Esnek (hiyerarşik): Diğer zaman zekâsı fonksiyonları. Takvim kurulumuna göre seviyeler arasında hareket edebilir (örneğin aydan yıl başına).

Yıl kaydırmada fonksiyon “üst döneme aynı uzaklık” mantığını kullanıyor: Bir dönemin yıl içindeki sırasını koruyor. 4-4-5 takviminde 5 haftalık bir dönemden 4 haftalık bir döneme geçerken bu mantık önemli; sonuçları bir kez elle doğrulayın.

DATEADD’in yeni parametreleri

Farklı uzunluktaki dönemler arasında kaydırırken davranışı seçebiliyorsunuz:

  • Daha uzun döneme geçerken extension: precise, extended, endaligned
  • Daha kısa döneme geçerken truncation: anchored, blank
  • DATESINPERIOD için endbehavior: precise, endaligned

Küçük bir uyarı: IntelliSense bu yeni parametreleri henüz tanımıyor. Kırmızı alt çizgi görmeniz hata yaptığınız anlamına gelmeyebilir.

Seyrek tarihler artık sorun değil

Klasik fonksiyonlar, ilk ve son tarih arasında boşluk olmayan bir tablo ister. Takvim tabanlı fonksiyonlar istemiyor. Hafta sonu satırı olmayan bir tabloda PREVIOUSDAY pazartesiden cumaya atlayabiliyor.

İç içe kullanım desteklenmiyor

-- Desteklenmiyor
Hatalı = PREVIOUSDAY ( PREVIOUSMONTH ( 'Takvim' ) )

-- Çalışıyor
Doğru = CALCULATETABLE ( PREVIOUSDAY ( 'Takvim' ), PREVIOUSMONTH ( 'Takvim' ) )

Filtre temizleme: en kolay kaçan nokta

Takvim tabanlı fonksiyonlar tüm tarih tablosunun filtresini değil, takvimde etiketli kolonları temizliyor. Bir kategori üzerinde kaydırma yapıldığında o kategorinin bağlı olduğu ve ona bağlı olan kategorilerin bağlamı da temizleniyor. Örneğin çeyrek düzeyinde DATEADD, Year ve Month of Year bağlamını da temizliyor.

Zamanla ilgili kolonlarda davranış ayrışıyor: Çoğu fonksiyon bu kolonlardaki filtreyi temizliyor; DATEADD ve SAMEPERIODLASTYEAR ise koruyor. Yani “yalnızca iş günleri” diye filtrelenmiş bir görselde geçen yılla kıyas yine iş günleri üzerinden yapılır; ama yıl başından bugüne toplam bu filtreyi bırakır.

SQLBI’ın uyarısı da önemli: Filtre temizleme tablodaki tüm takvimler için geçerli. Aynı tabloda birden fazla takvim varsa, alakasız bir takvimin kolonları da temizlenebilir. Birden fazla takvim tanımladıysanız ölçülerinizi hangi filtrelerin hayatta kaldığına bakarak test edin.

Sınırlamalar

  • Takvimler Power BI servisinde henüz oluşturulamıyor.
  • Live connection ve composite modellerde çalışmıyor.
  • Özel takvimlerle birlikte auto date/time kullanmayın.
  • Kategorilere yalnızca takvimin kendi tablosundaki kolonlar atanabiliyor; bir kolon bir kategoriye.
  • Tablo 200 kolondan az olmalı. 20.000 satırın üzerindeki tablolarda doğrulama yapılmıyor, ama takvim eklenebiliyor.
  • Takvim tanımlayan bir fact tablosunda RLS beklenmedik sonuçlar verebiliyor.
  • Önizleme performansı, Microsoft’a göre nihai ürünü temsil etmiyor.

Benim notum

Bu özellik, “zaman zekâsı fonksiyonu” kavramını “modelin zamanı anlaması” kavramına çeviriyor. Mantık DAX ölçüsünden modelin metadata’sına taşınıyor. Bunun iki sonucu var:

  1. Ölçüler sadeleşiyor. 4-4-5 takviminde geçen yıl karşılaştırması için yazdığım uzun kalıplar tek satıra iniyor.
  2. Hata da metadata’ya taşınıyor. Yanlış etiketlenmiş bir kolon, onu kullanan tüm ölçüleri sessizce yanıltır. Takvim tanımı artık kod incelemesinden geçmesi gereken bir şey.

Benim önerim şu: Kritik raporlarınızı önizleme bitmeden taşımayın. Ama yeni bir modele başlıyorsanız, özellikle perakende ya da mali takvim kullanıyorsanız, takvimi bugünden tasarlayın. Kolonları (Retail Year, Retail Period, Retail Week, Week of Year) tarih tablonuza şimdi ekleyin; GA geldiğinde geçiş bir etiketleme işine dönüşsün.

Nereden başlamalı?

  1. Mevcut tarih tablonuzu açın ve hangi takvimleri kullandığınızı listeleyin: Gregoryen, mali, perakende, ISO hafta.
  2. Her takvim için gereken kolonları ekleyin; dönem benzersizliğini sağlayın (Week tek başına ya da Week of Year + Year).
  3. Bir test dosyasında Enhanced DAX Time Intelligence’ı açıp tek bir takvim tanımlayın.
  4. Mevcut klasik ölçülerinizden 3–4 tanesini takvim tabanlı sürümüyle yan yana koyup sonuçları karşılaştırın.
  5. Birden fazla takvim tanımladıysanız filtre temizleme davranışını özellikle test edin.

Sizin şirketinizde yıl nasıl bölünüyor: takvim yılı mı, mali yıl mı, 4-4-5 mi? LinkedIn’de yazın.

Kaynaklar

Faydalı bulduysanız LinkedIn'de paylaşın, sorularınızı orada yazın.

Sıradaki okuma Seride sıradaki · Power BI ve DAX Rehberleri · 6 dkDAX’ta Metin Araması Yeniden Doğdu: TEXTCONTAINS, TEXTSIMILARITY ve String Indexing Aynı konuda · DAX · 5 dk%1,6 Hatayla Yaşayabilir misiniz? APPROXIMATEDISTINCTCOUNT Artık Import ve Direct Lake’te

Yorum yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

HABERDAR OL

Yeni rehberler, kategorilere ayrılmış tek bir e-postada.

Her pazartesi, o hafta yayımlanan yazılar konu başlıklarına göre derlenmiş olarak gelen kutunda. Yeni yazı yoksa e-posta da yok.

Onay e-postasındaki bağlantıya tıklamadan liste aktif olmaz. İstediğin an tek tıkla çıkabilirsin.